Poradnik stroikowy

Terminologia dotycząca czeskich dud i niniejszego poradnika:

Nazwy otworów przebierki w dudach czeskich

Nazwy części stroika do piszczałki melodycznej w poradniku

Przyczyna: języczek stroika jest jeszcze za gruby.

Rozwiązanie: język należy ścienić przez skrobanie lub szlifowanie, równomiernie na całej długości części drgającej.

Przyczyna: stroik jest prawdopodobnie nastrojony zbyt wysoko.

Rozwiązanie: sprawdzić strój stroika. Jeżeli jest zbyt wysoki, należy zmniejszyć szerokość owijki (owinięcia nitkami wokół stroika), wydłużając w ten sposób drgającą część języka. W razie potrzeby należy dodatkowo ścienić całą drgającą część języka.

Przyczyna: stroik jest nastrojony zbyt nisko.

Rozwiązanie: poszerzyć owijkę o jeden lub dwa zwoje, ewentualnie skrócić czubek języka (jeżeli mamy wystarczający zapas długości). Język stroika powinien pewnie przykrywać całą szczelinę!.

Przyczyna: nieco zbyt ciężki czubek języka stroika.

Rozwiązanie: poszerzyć o jeden lub dwa zwoje, a następnie ponownie wyregulować strój stroika poprzez skrobanie języka — najpierw na czubku, a następnie na całej drgającej części.

Przyczyna: język jest zbyt mało zeszlifowany w kształt klina, ma zbyt ciężki czubek.

Rozwiązanie: ścienić końcówkę języka stroika na długości około 5 mm. Zwykle powoduje to wyrównanie szeregu dźwięków, jednak podwyższy się ogólny strój stroika. Należy to skorygować poprzez zmianę szerokości owijki, ewentualnie przez dalsze delikatne, równomierne ścienianie drgającej części języka.

Przyczyna: język stroika jest zbyt cienki w miejscu, gdzie zaczyna się skos (klin) na korpusie.

Rozwiązanie: korekta stroika nie jest już możliwa. Należy wykonać nowy stroik.

Przyczyna: język stroika jest zbyt gruby w miejscu, gdzie zaczyna się skos na korpusie.

Rozwiązanie: ostrożnie skrobać od kreski oznaczającej początek skosu w kierunku czubka, tylko na długości 3–5 mm.

Przyczyna: języczek jest ponownie zbyt gruby w miejscu początku skosu, ewentualnie górna zeszlifowana powierzchnia stroika jest nierówna.

Rozwiązanie: zdjąć język z rurki i ostrożnie wyrównać jego górną stronę na drobnym papierze ściernym. Następnie ponownie zamocować go na korpusie i dostroić za pomocą owijki.

Przyczyna: czubek jęztja jest prawdopodobnie zbyt ciężki, ewentualnie stroik jest nastrojony zbyt nisko.

Rozwiązanie: podwyższyć strój stroika przez zeszlifowanie lub zeskrobanie czubka języka na długości około 5 mm, ewentualnie wydłużyć owijkę o jeden lub dwa zwoje.

Przyczyna: podczas skrobania na drgającej części języka powstała niewielka nierówność, która wpływa na drgania.

Rozwiązanie: usunąć nierówność poprzez zeszlifowanie na równej podkładce..

Przyczyna: nie można jej jednoznacznie określić.

Rozwiązanie: odpowiedni otwór dostroić woskiem. Korekta stroju poprzez ingerencję w stroik jest wprawdzie możliwa, ale wymaga dużego doświadczenia. Zwykle jednak prowadzi do zniszczenia lub pogorszenia stanu całkiem sprawnego stroika.

Przyczyna: stroik pod wpływem wewnętrznych naprężeń w materiale wygiął się, przez co szczelina między rurką a językiem prawie się zamknęła albo przeciwnie — nadmiernie się powiększyła.

Rozwiązanie: zazwyczaj najwłaściwszym rozwiązaniem jest wykonanie nowego stroika.

Przyczyna: zbyt mała wielkość szczelina, czyli zbyt mała odległość czubka języka stroika od korpusu.

Rozwiązanie: wyregulować wielkość szczeliny przez zeszlifowanie korpusu (pod warunkiem, że grubość języka stroika jest optymalna).

Przyczyna: zbyt duża szczelina lub zbyt gruby stroik.

Rozwiązanie: najpierw sprawdzić wielkość szczeliny. Jeżeli jest zbyt duża, wyregulować korpus. W przeciwnym razie wyregulować stroik.

Przyczyna: zbyt duża szczelina stroika.

Rozwiązanie: wyregulować wielkość szczeliny na korpusie.

Przyczyna: brak równoległości (w przekroju poprzecznym) między powierzchnią języka przylegającą do części z owijką a skosem (powierzchnią korpusu przylegania języka).

Rozwiązanie: wyregulować powierzchnię przylegania lub powierzchnię pod owijką na korpusie, odpowiednio ją zeszlifowując lub opiłowując, aż do uzyskania wymaganej stabilności dźwięku.

Wykonywanie stroików do dud oraz ich późniejsze strojenie należy do najważniejszych, a zarazem najtrudniejszych etapów budowy nowego instrumentu lub naprawy już istniejącego. Umiejętność wykonania nowego stroika do posiadanego korpusu stroika powinna należeć do podstawowych umiejętności każdego dobrego dudziarza. Już na wstępie należy podkreślić, że jakość stroika w decydującym stopniu wpływa przede wszystkim na strój instrumentu, a także na całokształt jego właściwości brzmieniowych.

Jak już wspomniano na początku, z punktu widzenia organologii dudy należą do grupy instrumentów typu klarnetowego, czyli instrumentów z pojedynczym stroikiem uderzającym. Fakt, że stroik – w przeciwieństwie do klarnetu – nie jest kształtowany przez wargi muzyka, ponieważ znajduje się wewnątrz komory powietrznej (przewodu doprowadzającego powietrze z miecha, zakończonego głową kozła itp.), stanowi z punktu widzenia wytwarzania dźwięku pewną zaletę. Należy jednak pamiętać, że dźwięk wydobywany z dud jest wynikiem działania sprzężonego układu akustycznego, który tworzą sam stroik, przestrzeń, w której jest on umieszczony (komora powietrzna), oraz aktualna długość strojonej piszczałki (rury). Wszystkie te trzy elementy wpływają na jakość powstającego dźwięku. (Ladislav Leng, Slovenské ľudové hudobné nástroje).

Zasadniczo rozróżnia się dwa typy stroików: idioglotyczne (z języczkiem wykonanym z tego samego kawałka materiału co korpus) oraz heteroglotyczne (z języczkiem mocowanym oddzielnie).

Stroik idioglotyczny (wykonany z jednego kawałka materiału). Podstawę stanowi naturalny materiał w postaci rurki, z której ścianki bezpośrednio wycina się języczek. W naszych stronach wykonywano go przede wszystkim z gałązek bzu czarnego (Sambucus nigra). Niektórzy dudziarze preferowali jednak bez koralowy (Sambucus racemosa), który ma mniejszy rdzeń, dzięki czemu warstwa drewna jest grubsza, a wykonany z niej języczek bardziej sprężysty. Chętnie wykorzystywano również trzcinę pospolitą (Phragmites communis).
Podstawowy sposób wykonania takiego stroika jest prosty. Łodygę lub gałązkę o odpowiedniej średnicy odcina się na wymaganą długość w taki sposób, aby węzeł wzrostowy (na przykład w przypadku trzciny) stanowił naturalne zamknięcie jednego końca rurki (dla pewności miejsce to dodatkowo uszczelnia się). W przypadku bzu jeden koniec rurki zamyka się korkiem o długości około 8 mm. Następnie fragment rurki odpowiadający planowanej szerokości i długości języczka ścienia się przez skrobanie. Na początku ścienionej powierzchni wykonuje się poprzeczne nacięcie w kształcie litery V, od którego prowadzi się podłużne cięcie równoległe do osi rurki o długości około 30–35 mm. U nasady tak wyciętego języczka rurkę należy wcześniej owinąć nicią, aby zapobiec niepożądanemu rozszczepieniu materiału. Owijka ta służy również do ostatecznego strojenia stroika, a dalej, w kierunku końca rurki, zapewnia jego szczelne osadzenie w gnieździe piszczałki. Powierzchnię przylegania języczka starannie wyrównuje się drobnym papierem ściernym lub oczyszcza ostrym nożem. Zewnętrzną, naturalną wypukłość języczka dodatkowo koryguje się przez skrobanie, dzięki czemu staje się on lżejszy i można sprawdzić jego zdolność do wydawania określonego dźwięku. Ostateczne strojenie wykonuje się przez skrobanie górnej powierzchni języczka. Aby nie uszkodzić języczka podczas tej czynności, należy podłożyć pod niego cienką, twardą podkładkę (najczęściej czubek noża). Zasady regulacji języczka są niemal identyczne jak w przypadku stroika heteroglotycznego i zostaną opisane w dalszej części.

Dla pełności obrazu należy dodać, że stroiki tego typu wykonywano zarówno z materiału suchego, jak i świeżego (przede wszystkim z bzu), przeznaczonego do bezpośredniego zastosowania w dudach dmuchanych ustami. Taki stroik nie odznaczał się jednak dużą trwałością. Gdy dudziarz przestawał grać, stroik bardzo szybko wysychał i tracił swoje właściwości użytkowe. Dlatego wykonywano również stroiki na zapas z wysuszonego materiału. Przed rozpoczęciem gry taki stroik należało nawilżyć, a następnie wyregulować przez skrobanie języczka lub odpowiednią regulację omotki. Tak przygotowany zachowywał swoje właściwości przez znacznie dłuższy czas. Jak wynika z powyższego opisu, wykonanie takiego stroika wymagało dużego doświadczenia i znacznej zręczności. Każdy dudziarz miał zazwyczaj własny, wypracowany w praktyce sposób jego wykonywania.